Ένας όγκος εγκεφάλου είναι απαραίτητα κακοήθης;

Η είδηση της διάγνωσης ενός όγκου στον εγκέφαλο προκαλεί, σχεδόν αντανακλαστικά, ένα κύμα φόβου και αβεβαιότητας. Για πολλούς ανθρώπους, η λέξη όγκος, πόσο μάλλον ένας όγκος εγκεφάλου, συνδέεται άμεσα με κάτι πολύ κακό, κάτι πολύ επικίνδυνο και προκαλεί πανικό. Η πρώτη ερώτηση που κατακλύζει το μυαλό του ασθενούς και των οικείων του είναι: «Είναι καρκίνος;». Η σύντομη απάντηση είναι όχι.

Ένας όγκος εγκεφάλου δεν είναι απαραίτητα κακοήθης. Στην πραγματικότητα, ένα μεγάλο ποσοστό των όγκων που εντοπίζονται στο κεντρικό νευρικό σύστημα είναι καλοήθεις και αντιμετωπίζονται εξαιρετικά αποτελεσματικά ή δεν χρειάζονται καν αντιμετώπιση.

Παρόλα αυτά, λόγω της ιδιαίτερης ανατομίας του εγκεφάλου και του περιορισμένου χώρου μέσα στο κρανίο, ακόμη και ένας καλοήθης όγκος μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα και σίγουρα χρειάζεται προσοχής.

Παρακάτω, θα δούμε αναλυτικά:

• τι είναι ένας όγκος εγκεφάλου
• ποια είναι η διαφορά μεταξύ καλοήθους και κακοήθους όγκου
• ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν
• πώς γίνεται η διάγνωση
• ποιες είναι οι σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές

Τι είναι ένας όγκος εγκεφάλου;

Ένας όγκος εγκεφάλου είναι μια μη φυσιολογική ανάπτυξη κυττάρων μέσα στον εγκέφαλο ή στους γύρω ιστούς του που σταδιακά αρχίζει και δημιουργεί μια “μάζα” η οποία πιέζει τον εγκέφαλο. Διακρίνονται σε καλοήθεις και κακοήθεις.

Οι καλοήθεις όγκοι αποτελούνται από κύτταρα που αναπτύσσονται αργά και μοιάζουν αρκετά με τα φυσιολογικά κύτταρα του εγκεφάλου.

Χαρακτηριστικά τους:

• Αργή ανάπτυξη
• Σαφή όρια από τον εγκέφαλο
• Δεν κάνουν μεταστάσεις
• Συχνά μπορούν να αφαιρεθούν πλήρως με χειρουργική επέμβαση

Μετά από πλήρη χειρουργική αφαίρεση, η πιθανότητα επανεμφάνισης είναι συνήθως μικρή. Ένα τυπικό παράδειγμα είναι τα μηνιγγιώματα.

Οι κακοήθεις όγκοι αποτελούν αυτό που αποκαλούμε καρκίνο του εγκεφάλου.

Χαρακτηρίζονται από:

• ταχύτερη ανάπτυξη
• διήθηση του εγκεφάλου
• δυσκολία πλήρους αφαίρεσης
• πιθανότητα επανεμφάνισης

Οι κακοήθεις όγκοι μερικές φορές απαιτούν συνδυασμό θεραπειών, όπως χειρουργική επέμβαση, ακτινοθεραπεία και φαρμακευτική αγωγή.

Οι “βαθμοί κακοήθειας” (Η Ταξινόμηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας)

Οι γιατροί δεν χρησιμοποιούν μόνο τους όρους «καλοήθης» και «κακοήθης». Οι όγκοι εγκεφάλου ταξινομούνται επίσης με βάση τον βαθμό κακοήθειας (grade) σύμφωνα με το σύστημα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Grade I

• Πολύ αργή ανάπτυξη
• Κύτταρα που μοιάζουν αρκετά με φυσιολογικά
• Συνήθως καλοήθεις όγκοι

Grade II

• Σχετικά αργή ανάπτυξη
• Μπορούν να επεκταθούν σε κοντινούς ιστούς
• Μερικές φορές εξελίσσονται σε πιο επιθετικές μορφές

Grade III

• Τα κύτταρα είναι εμφανώς ανώμαλα
• Αναπτύσσονται ενεργά
• Θεωρούνται κακοήθεις όγκοι

Grade IV

• Πολύ επιθετική ανάπτυξη
• Ταχεία εξέλιξη
• Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το γλοιοβλάστωμα

Συχνοί τύποι όγκων εγκεφάλου

Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι όγκων που μπορούν να εμφανιστούν στον εγκέφαλο.

Μηνιγγίωμα

Το μηνιγγίωμα εγκεφάλου είναι ένας από τους πιο συχνούς πρωτοπαθείς όγκους εγκεφάλου.

• Προέρχεται από τις μήνιγγες
• Αποτελεί περίπου το 30% των όγκων εγκεφάλου
• Πάνω από 80-90% των περιπτώσεων είναι καλοήθεις

Γλοιώματα

Τα γλοιώματα προέρχονται από τα γλοιακά κύτταρα, τα κύτταρα που υποστηρίζουν τα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου.

Παραδείγματα:

• Αστροκύττωμα
• Ολιγοδενδρογλοίωμα
• Γλοιοβλάστωμα εγκεφάλου, ο πιο επιθετικός τύπος

Αδένωμα υπόφυσης

Τα αδενώματα της υπόφυσης είναι σχεδόν πάντα καλοήθη.

Μπορούν όμως να επηρεάσουν:

• την παραγωγή ορμονών
• την όραση, λόγω πίεσης στο οπτικό νεύρο

Ακουστικό νευρίνωμα

Το ακουστικό νευρίνωμα είναι ένας καλοήθης όγκος που αναπτύσσεται στο νεύρο της ακοής και της ισορροπίας.

Μπορεί να προκαλέσει:

• απώλεια ακοής
• εμβοές
• προβλήματα ισορροπίας

Συμπτώματα που προκαλεί ένας όγκος εγκεφάλου

Τα συμπτώματα που προκαλεί ένας όγκος εγκεφάλου εξαρτώνται κυρίως από τη θέση και το μέγεθος του όγκου.

Τα πιο συχνά συμπτώματα με τα οποία εκδηλώνεται ένας όγκος εγκεφάλου περιλαμβάνουν:

• επίμονους πονοκεφάλους
• ναυτία ή εμετούς
• επιληπτικές κρίσεις
• προβλήματα μνήμης ή συγκέντρωσης
• αλλαγές στην προσωπικότητα
• προβλήματα όρασης ή ακοής
• αδυναμία ή μούδιασμα σε άκρα
• αστάθεια στο βάδισμα

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα περισσότερα από αυτά τα συμπτώματα συνήθως οφείλονται σε άλλες, λιγότερο σοβαρές αιτίες. Για παράδειγμα, οι πονοκέφαλοι είναι από τα πιο συχνά συμπτώματα στον άνθρωπο. Προφανώς σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις ο «υπαίτιος» είναι ένας όγκος εγκεφάλου. Η ναυτία και οι έμετοι συνήθως έχουν ως αιτία προβλήματα στο γαστρεντερικό ενώ τα προβλήματα ακοής συνήθως δεν κρύβουν κάποιο ακουστικό νευρίνωμα από πίσω.

Πως εντοπίζεται ένας όγκος εγκεφάλου;

Η διάγνωση βασίζεται κυρίως σε σύγχρονες απεικονιστικές εξετάσεις. Μερικές φορές η πρώτη εξέταση που γίνεται είναι μια αξονική τομογραφία. Συχνά μάλιστα, η αξονική τομογραφία γίνεται για κάποιο άλλο λόγο (πχ. Μετά από κάποιο τραύμα στο κεφάλι) και “παρεμπιπτόντως” ανευρίσκεται και κάτι άλλο.

Η μαγνητική τομογραφία αποτελεί τη βασική εξέταση για την ανίχνευση όγκων εγκεφάλου.

Με τη χρήση σκιαγραφικού, οι γιατροί μπορούν να αξιολογήσουν:

• το μέγεθος του όγκου
• τη θέση του
• τα χαρακτηριστικά του

Χρήσιμη εξέταση μπορεί να είναι και η μαγνητική φασματοσκοπία (MR spectroscopy) η οποία αναλύει τη χημική σύσταση του όγκου και μπορεί να δώσει πρόσθετες πληροφορίες για τη φύση του.

Στη συνέχεια, η βιοψία είναι η μόνη εξέταση που επιβεβαιώνει με βεβαιότητα τον τύπο του όγκου. Συνήθως γίνεται στερεοτακτικά, δηλαδή μέσα από μια ελάχιστη οπή και με τη βοήθεια μιας ειδικής βελόνης η οποία προσεγγίζει τον όγκο με ακρίβεια. Ένα μικρό δείγμα ιστού εξετάζεται στο μικροσκόπιο από παθολογοανατόμο.

Σήμερα αναλύεται επίσης το γενετικό προφίλ του όγκου, ώστε να εντοπιστούν συγκεκριμένες μεταλλάξεις που επηρεάζουν τη θεραπεία.

Πρωτοπαθείς vs Δευτεροπαθείς όγκοι

Είναι σημαντικό να διακρίνουμε πού ξεκίνησε ο όγκος εγκεφάλου:

1. Πρωτοπαθείς: Ξεκινούν απευθείας στον εγκέφαλο. Μπορεί να είναι είτε καλοήθεις είτε κακοήθεις.

2. Δευτεροπαθείς (μεταστατικοί): Είναι πάντα κακοήθεις. Πρόκειται για καρκίνο που ξεκίνησε από άλλο όργανο (πνεύμονα, μαστό, δέρμα/μελάνωμα) και έφτασε στον εγκέφαλο μέσω του αίματος. Οι συχνότερες μεταστάσεις είναι από τον πνεύμονα, μαστό και μελάνωμα. 

Συμπερασματικά

Η θεραπεία δεν είναι “one size fits all”. Εξατομικεύεται βάσει της ηλικίας, της θέσης του όγκου και του με τι όγκο έχουμε να κάνουμε. Στη θεραπευτική «φαρέτρα» διαθέτουμε τη χειρουργική επέμβαση, την ακτινοθεραπεία και ακτινοχειρουργική (CyberKnife/Gamma Knife), τη χημειοθεραπεία και τέλος ορισμένες πιο στοχευμένες θεραπείες αλλά και την ανοσοθεραπεία.

Ας ξεκινήσουμε με τη χειρουργική επέμβαση. Σε αυτή την περίπτωση στόχος είναι η μέγιστη ασφαλής εξαίρεση. Και οι δύο λέξεις (μέγιστη – ασφαλής) είναι εξίσου σημαντικές. Η ολική αφαίρεση ενός όγκου συνοδεύεται από πολλά πλεονεκτήματα. Στους καλοήθεις όγκους, η πλήρης αφαίρεση ισούται συχνά με ίαση. Στους κακοήθεις, η αφαίρεση μειώνει την πίεση και διευκολύνει τις επόμενες θεραπείες. Όμως όλα πρέπει να γίνουν με απόλυτη ασφάλεια. Είναι σημαντικό στη σύγχρονη νευροχειρουργική όχι μόνο να απαλλάξουμε τον ασθενή από το πρόβλημά του, αλλά να επιστρέψει στην καθημερινότητά του χωρίς προβλήματα όσο πιο γρήγορα γίνεται. Τη φιλοσοφία αυτή ενστερνίζεται πλήρως ο Νευροχειρουργός Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης Δρ. Παντελής Χ. Σταυρινού, MD, PhD, PD.

Η ακτινοθεραπεία και η ακτινοχειρουργική (Edge Linac Accelerator / Cyberknife / γ-Knife κλπ) χρησιμοποιείται για να σκοτώσει τα εναπομείναντα καρκινικά κύτταρα ή για να αντιμετωπίσει όγκους σε δυσπρόσιτα σημεία χωρίς νυστέρι.

Ως προς τη χημειοθεραπεία, χρησιμοποιούνται ειδικά φάρμακα που έχουν την ικανότητα να διαπερνούν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό.

Τέλος, οι στοχευμένες θεραπείες και η ανοσοθεραπεία αποτελούν τη νέα αιχμή του δόρατος στη νευροογκολογία. Σ’ αυτή την περίπτωση “εκπαιδεύουμε” το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς να επιτίθεται στα κύτταρα του όγκου.

Συνοψίζοντας, η απάντηση στο ερώτημα αν ένας όγκος εγκεφάλου είναι απαραίτητα κακοήθης είναι ξεκάθαρα όχι. Πολλοί όγκοι είναι καλοήθεις και μπορούν να αντιμετωπιστούν επιτυχώς με σύγχρονες θεραπείες. Ακόμη και σε περιπτώσεις κακοήθειας, η πρόοδος στη νευροχειρουργική, την ακτινοθεραπεία και τη μοριακή ογκολογία έχει βελτιώσει σημαντικά τα θεραπευτικά αποτελέσματα.

Η έγκαιρη διάγνωση και η αντιμετώπιση από εξειδικευμένη ιατρική ομάδα αποτελούν τον σημαντικότερο παράγοντα για την καλύτερη δυνατή πρόγνωση.

Συχνές ερωτήσεις ασθενών που ανησυχούν για το αν εμφανίστηκε ένας όγκος εγκεφάλου

1. Μπορεί ένας καλοήθης όγκος εγκεφάλου να γίνει κακοήθης;

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όγκοι χαμηλής κακοήθειας (όπως αστροκυττώματα ή ολιγοδενδρογλοιώματα βαθμού ΙΙ) μπορούν με την πάροδο του χρόνου να εξελιχθούν σε πιο επιθετικές μορφές. Για τον λόγο αυτό συνιστάται τακτική παρακολούθηση με μαγνητική τομογραφία.

2. Ποιο είναι το προσδόκιμο ζωής;

Το προσδόκιμο ζωής εξαρτάται από τον τύπο και τον βαθμό κακοήθειας του όγκου. Σε πολλούς καλοήθεις όγκους η πρόγνωση είναι εξαιρετική

3. Τι προκαλεί τους όγκους εγκεφάλου;

Η αιτία των περισσότερων πρωτοπαθών όγκων, δηλαδή εκείνων που εμφανίζονται αρχικά στον εγκέφαλο, παραμένει άγνωστη. Σε πολλές περιπτώσεις συνδέεται με κάποιο «σφάλμα» στη δομή του DNA, δηλαδή με μια γενετική μετάλλαξη.

Αντίθετα, οι δευτεροπαθείς όγκοι (μεταστάσεις) προέρχονται από κακοήθεις όγκους που ξεκινούν σε άλλα σημεία του σώματος. Ένα συχνό παράδειγμα είναι ο καρκίνος του πνεύμονα, ο οποίος μπορεί να δώσει μεταστάσεις στον εγκέφαλο. Οι δευτεροπαθείς όγκοι ονομάζονται με βάση την αρχική κακοήθεια από την οποία προήλθαν. Έτσι, για παράδειγμα, μιλάμε για «μεταστατικό καρκίνο πνεύμονα» και όχι για καρκίνο εγκεφάλου.

4. Οι όγκοι εγκεφάλου είναι κληρονομικοί;

Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων δεν είναι κληρονομικοί. Υπάρχουν όμως σπάνια γενετικά σύνδρομα που αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης όγκων.

5. Φαίνεται ο όγκος εγκεφάλου στην αξονική τομογραφία;

Ναι, ένας όγκος εγκεφάλου μπορεί συχνά να φανεί σε αξονική τομογραφία (CT scan), ιδιαίτερα όταν είναι μεγάλος ή προκαλεί οίδημα στον εγκέφαλο. Ωστόσο, η μαγνητική τομογραφία (MRI) θεωρείται η πιο ακριβής εξέταση για την ανίχνευση και την αξιολόγηση όγκων εγκεφάλου, επειδή παρέχει πιο λεπτομερείς εικόνες των εγκεφαλικών δομών.

6. Πόσο γρήγορα μεγαλώνει ένας όγκος εγκεφάλου;

Ο ρυθμός ανάπτυξης ενός όγκου εγκεφάλου ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με τον τύπο του. Οι καλοήθεις όγκοι συχνά αναπτύσσονται αργά και μπορεί να παραμένουν σταθεροί για χρόνια ή να μην αναπτύσσονται καθόλου. Αντίθετα, ορισμένοι κακοήθεις όγκοι, όπως το γλοιοβλάστωμα, μπορούν να αναπτυχθούν πολύ πιο γρήγορα και να προκαλέσουν συμπτώματα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

7. Μπορεί ένας όγκος εγκεφάλου να μην προκαλεί συμπτώματα;

Ναι, σε ορισμένες περιπτώσεις ένας όγκος εγκεφάλου μπορεί να μην προκαλεί συμπτώματα, ιδιαίτερα όταν είναι μικρός ή βρίσκεται σε περιοχή του εγκεφάλου που δεν επηρεάζει άμεσα σημαντικές λειτουργίες. Τέτοιοι όγκοι συχνά εντοπίζονται τυχαία κατά τη διάρκεια απεικονιστικών εξετάσεων που γίνονται για άλλους λόγους.